Niniejszy serwis wykorzystuje pliki cookie. Korzystanie z serwisu oznacza akceptację tego stanu rzeczy.

Kolekcja rzeźb Heleny Radziwiłłowej

Począwszy od 1778 roku księżna Helena Radziwiłłowa kreowała pod Nieborowem wspaniałe założenie ogrodowe o romantycznym charakterze. Tak powstała arkadyjska kraina była jednocześnie pomnikiem śmierci – symbolem przemijania (et in Arcadia ego). Wystrój ogrodu jest dziełem dwóch architektów: Szymona Bogumiła Zuga oraz Henryka Ittara. W tym czasie powstały w ogrodzie liczne pawilony ogrodowe. W Arkadii założycielka zgromadziła najznaczniejszą w owym czasie kolekcję dzieł sztuki antycznej. Na terenie ogrodu umieszczono wówczas liczne antykizujące kolumny, obeliski, monumenty, a także antyczne sarkofagi.
 
Kolekcja księżnej zawierała greckie oryginały, choć dość przypadkowo dobrane, reprezentują niemal wszystkie grupy i odmiany rzeźby greckiej – rzeźby architektoniczne, wotywne, mitologiczne i dekoracyjne. Najcenniejszym obiektem ze zbiorów Heleny jest Głowa Niobe, która znajduje się w Sieni Głównej książęcej Rezydencji Radziwiłłów w Nieborowie. Jest to rzymska kopia z II wieku n.e. według oryginału hellenistycznego (zapewne z II wieku p.n.e.)
Antyczną głowę ustawiono na nowożytnym biuście i bazie. Głowa zachowała się wraz z szyją i leżącymi na karku pasmami włosów, jedynie dolne ich partie dorobiono wraz z biustem. Nowożytne są także sztukówki: koniuszek lewego ucha i pukiel włosów nad nim, partia włosów na karku. . Brak kosmyka włosów nad prawym uchem. Głowa jest bardzo popękana i poklejona: duża szczelina biegnąca przez szyję, prawy policzek do wewnętrznego kącika prawego oka przez czoło, przechodzi na jego lewą stronę i odcina od twarzy całą fryzurę; drugie pęknięcie odcina cały kark i spływające nań włosy. Powierzchnia rzeźby została przeczyszczona.
 
Monumentalna głowa, pochylona w dół i silnie skręcona w lewo, tkwi na masywnej szyi z zaznaczonymi poziomymi fałdami. Twarz, owalna i pełna, ma wydatny podbródek i wysokie czoło, idealnie prosty, długi nos, rozchylone, wąskie usta o  starannie opracowanych wargach, bardzo głęboko osadzone oczy, podłużne i szeroko otwarte. Dokładnie opracowano ich wewnętrzne kąciki, bardzo wysoko modelując powieki, szczególnie górną, która w zewnętrznych kącikach zachodzi na dolną. Łuki brwiowe są płasko wysklepione, czoło płaskie. Falujące włosy z przedziałkiem pośrodku, przytrzymywane nad czołem opaską, związane na karku. Luźno spadają na czoło i ramiona. Dwa pukle nad skroniami, podwinięte ku górze, przesłaniają opaskę i szczyty uszu, nad karkiem zebrane pozostałymi, zostały jakby zwinięte (bez przewiązania), a poniżej rozsypują się na ramiona.
 
Głowa nieborowska jest jedną z nielicznych kopii głowy Niobe ze słynnej i wielokrotnie omawianej grupy rzeźbiarskiej, której datowanie pierwowzoru wciąż budzi kontrowersje. Dawniej pierwowzór ten uważano za wykonany w okresie późnoklasycznym lub wczesnohellenistycznym. H. Weber próbował udowodnić, iż grupę Niobidów datować należy na późny hellenizm, może nawet na I w. Skopasowskie czy też praksytelejskie cechy, widoczne w rzeźbach  i opisywane w klasycznej literaturze, , pozostającą pod wpływem przekazu Pliniusza Starszego (Naturalis Historia 36,28), byłyby zaś tylko reminiscencją w warsztacie eklektycznego twórcy. Być może mamy do czynienia z klasycznym warsztatem, stworzonym w malarstwie końca V lub pocz. IV w., który został przejęty przez twórcę hellenistycznego. Prawdopodobną datą wydaje się ta podawana przez W. Fuchsa , a związana z najstarszą ze znanych replik głowy Niobe,  a więc ostatnie 30-lecie II w.p.n.e. 
 
Ikonografię całopostaciowego posągu znamy z najbardziej kompletnego dzieła przechowywanego w Galerii Uffizi, głowę Niobe zaś z następujących bliskich sobie i wysokiej klasy monumentalnych wariantów:
 
1. Głowa posągu z Galerii Uffizi,
2. Głowa z Oxfordu, Ashmolean Museum,
3. Głowa z Brocklesby Park (Kolekcja Yarborough),
4. Głowa wyłowiona w Mahdia, dziś Musee du Bardo,
5. Głowa z drezdeńskiego Albertinum, znacznie różniąca się od pozostałych i przerobiona,
6. Głowa z Nieborowa
 
Nieborowski zabytek jest, jak zauważył już w 1793 r. H.K.E.Kohler, lepszym artystycznie wariantem rzeźby ufickiej, bardzo bliskiej wczesnej kopii z Mahdii. Najbliższa naszej , wśród kopii rzymskich, jest głowa z Brocklesby, być może wykonana za Antoninów – jeśli antyczna – choć różni się stylistycznie, zawiązując do płaskich klasycystycznych kopii, wykonanych jak gdyby na podstawie gipsowego modelu. Jej modelunek nie oddaje wszystkich detali, szczególnie w partii fryzury, które doskonale przedstawia rzeźba z Nieborowa. Identyczne biusty nowożytne obu zabytków mogą świadczyć o pobycie w jednym warsztacie restauratorskim lub o zależności angielskiej rzeźby od przechowywanej w Nieborowie (nowożytna kopia?).
Na podstawie stylu, obróbki oka, potraktowaniu fryzury, szczególnie w partii pukli nad uszami, wydaje się, iż możemy mieć tu do czynienia z kopią z czasów Hadriana, a w każdym razie II- wieczną, a nie, jak chciał K.Michałowski, z kopią wykonaną za Augusta.