Niniejszy serwis wykorzystuje pliki cookie. Korzystanie z serwisu oznacza akceptację tego stanu rzeczy.

Jubileusz Muzeum w Nieborowie i Arkadii. Program wydarzeń

Słowo wstępne Kuratora

W 2015 r. przypada 70-lecie założenia Muzeum w Nieborowie i Arkadii. Tyle lat minęło, od kiedy zespół pałacowo-ogrodowy w Nieborowie i Arkadii został włączony przez prof. Stanisława Lorentza do Muzeum Narodowego w Warszawie, co pozwoliło na uchronienie zbiorów przed zniszczeniem i rozproszeniem w trudnym dla zabytków okresie powojennym.


Założenie pałacowo-ogrodowe w Nieborowie i Arkadii należy do niewielkiej grupy kilku kompletnie zachowanych rezydencji pałacowych tego typu w Polsce. Położone pomiędzy Łodzią a Warszawą, otoczone z jednej strony ścianą Puszczy Bolimowskiej, z drugiej – rozległymi polami uprawnymi, zachowało do naszych czasów swoją dominującą rolę książęcej rezydencji, wpisanej w rustykalne i przyrodnicze otocznie. W 1695 r. królewski architekt Tylman z Gameren wzniósł tu dla kardynała Stefana Radziejowskiego barokowy pałac. Od 1775 r. właścicielem pałacu i dóbr nieborowskich stał się wojewoda wileński Michał Hieronim Radziwiłł, a jego małżonka Helena z Przeździeckich trzy lata później założyła w pobliskiej wsi ogród sentymentalno-romantyczny, nazwany Arkadią. W otoczeniu pałacu zachowały się budynki użytkowe i gospodarcze – manufaktura, oranżerie, oficyna kuchenna, domki oficjalistów, stajnie i wozownie, wszystkie projektowane przez Szymona Bogumiła Zuga. Z biegiem lat pałac i jego otoczenie stały się jednym z bardziej znanych założeń ogrodowych w Europie. Poeta francuski Jacques Delille zamieścił w 1801 r. opis Arkadii nieborowskiej w londyńsko-paryskim wydaniu swego niezwykle popularnego poematu Jardins, co dodało ogrodowi księżnej Radziwiłłowej światowego blasku. Tętniło życie towarzyskie, pałac odwiedzały głowy koronowane.


Ostatnim właścicielem pałacu i dóbr nieborowskich był książę Janusz Radziwiłł, ordynat ołycki, prezes „Lewiatana” i senator z ramienia BBWR. Pod koniec stycznia 1945 r. książę Janusz został uwięziony z całą rodziną przez służby NKWD. Tymczasem prof. Stanisław Lorentz, ówczesny dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie, korzystając ze swego autorytetu oraz dobrych stosunków politycznych, zadbał o losy zespołu pałacowo-ogrodowego w Nieborowie. Natychmiast po przejściu frontu udał się wojskową ciężarówką do Nieborowa i 3 lutego 1945 r. objął w imieniu Muzeum Narodowego w Warszawie opuszczony pałac i ogród w Arkadii, tworząc z nich terenowy oddział pod nazwą Muzeum w Nieborowie i Arkadii.


W ten sposób prof. Lorentz nie tylko uratował pałac w Nieborowie przed dewastacją, ale w sposób genialny rozwiązał sposób funkcjonowania nowej instytucji. Muzeum w Nieborowie i Arkadii otrzymało niezwykły program działania, który znacznie odbiegał od programu typowego muzeum, a który zbliżał je do schematu rezydencji ziemiańskiej. Obok klasycznych funkcji ekspozycyjnych, konserwacji zbiorów oraz pielęgnacji ogrodów, w Muzeum zajmowano się także uprawą ziemi, hodowlą koni, a nawet utrzymywaniem stada krów na resztówce podworskiej, zamienionej w przymuzealne gospodarstwo rolne. Jednocześnie w części pałacu i pawilonu prof. Lorentz otworzył pokoje gościnne dla elitarnych gości, pracowników nauki i twórców. W ten sposób pałac tętnił życiem nie tylko w godzinach otwarcia Muzeum, lecz przez całą dobę. „[…] w mojej koncepcji – pisał profesor – nie miało to być tylko muzeum, jakby wypreparowane z otoczenia, o innych już funkcjach niż te, dla których było niegdyś wznoszone i którym do ostatnich czasów służyło. Chciałem, by w tych miejscach nadal też mieszkano, by spacerowano po alejkach parku, by jadalnia służyła na posiłki i by wieczorami gromadzono się przy kominku w Sali Bibliotecznej (St. Lorentz, O Nieborowie, [w:] Nieborów 1945-1970. Księga pamiątkowa, Warszawa 1970, s. 100).


Ta wizja „żywego muzeum”, konsekwentnie realizowana przez prof. Lorentza, po 70 latach jest obecna we współczesnej aktywności nieborowskiej rezydencji. Poza opieką konserwatorską, merytoryczną, prezentacją zbiorów wciąż funkcjonują tu formy działalności niespotykane w innych muzeach rezydencjonalnych. W budynku manufaktury prężnie działa pracownia majoliki artystycznej, w której wyrabiane są dekoracyjne przedmioty ceramiczne, takie jak za czasów księcia Michała Piotra Radziwiłła. Pałac jest miejscem oficjalnych i reprezentacyjnych oraz nieformalnych spotkań o charakterze kulturalnym, naukowym, a nawet politycznym. Nieodłączny element pałacowej ekspozycji stanowi funkcjonująca kuchnia, która specjalizuje się w tradycyjnych potrawach, nierzadko opartych na zasobach nieborowskich warzywników, wciąż gotowanych na autentycznej kuchni węglowej. Pokoje gościnne przyjmują stałych bywalców, od dawna związanych z Nieborowem, ale również przyciągają nowych gości ze środowiska intelektualnego i twórczego, poszukujących wyjątkowego miejsca, w którym czas się zatrzymał. Przyjaciele i goście Nieborowa w 2012 r. z własnej inicjatywy powołali stowarzyszenie „Dziedzictwo Nieborowa”, którego celem statutowym jest ochrona oraz promowanie kulturowego i historycznego dziedzictwa Muzeum.


Muzeum w Nieborowie i Arkadii jest obecnie największym oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie i zarazem jedną z największych instytucji kultury na terenie woj. łódzkiego. Zbiory Muzeum obejmują prawie 7000 eksponatów. Wyjątkowym zasobem rezydencji są dwa bezcenne ogrody – późnobarokowy ogród w Nieborowie i sentymentalno-romantyczny Ogród Heleny Radziwiłłowej w Arkadii, których łączna powierzchnia to przeszło 56 ha. Na tym terenie znajdują się 24 zabytkowe obiekty nieruchome – w tym: oranżerie, pawilony ogrodowe, zabudowania gospodarcze. Muzeum zatrudnia na stałe ponad 70 osób. W ciągu roku Nieborów i Arkadię odwiedza średnio 100 tys. zwiedzających.
Do obchodów jubileuszu 70-lecia Muzeum w Nieborowie i Arkadii przygotowywaliśmy się przez ponad dwa lata, ukierunkowując nasze działania na poprawę sprawności organizacyjnej Oddziału, przywracanie świetności ogrodów oraz ich wyposażenia, a przede wszystkim – wyjście naprzeciw oczekiwaniom i potrzebom publiczności. Otworzyliśmy muzealną kawiarnię oraz sklep, połączony z punktem informacji o Muzeum. Naszym priorytetem jest udostępnienie zwiedzającym jak najszerszej przestrzeni Muzeum i wiedzy o naszych zbiorach. Od 2012 r. wprowadziliśmy bogatą ofertę edukacyjną, której program oparty jest na nieprzebranych zasobach arystokratycznej rezydencji, skierowany do różnorodnych grup odbiorców. W 2013 r. po raz pierwszy w historii Muzeum udostępniliśmy dla naszych gości nieborowskie oranżerie wraz z kolekcją roślin. W Roku Jubileuszowym, zaczynając od 3 lutego do końca 2015 r., będziemy otwierać kolejne obiekty, nową odsłonę stałej wystawy majoliki nieborowskiej, prezentować cykle spotkań poświęconych historii Muzeum, jego kolekcjom oraz wspomnieniom związanych z nim ludzi. Między innymi w ogrodzie arkadyjskim udostępnimy kolejny zrekonstruowany obiekt z czasów księżnej Heleny Radziwiłłowej – Grobowiec na Wyspie Topolowej.


Wyrażam nadzieję, że dzięki obchodom Roku Jubileuszowego wyjątkowy i autentyczny zespół pałacowo-ogrodowy, który wyszedł obronną ręką z apokalipsy ostatniej wojny, odzyska swoje znaczenie w kontekście europejskich muzeów rezydencjonalnych.


Anna Ewa Czerwińska
KURATOR MUZEUM W NIEBOROWIE I ARKADII

 

 

Najważniejsze wydarzenia Roku jubileuszowego

   

Wykłady jubileuszowe

Wykłady jubileuszowe z cyklu NIEBORÓW. DZIEJE NIENAPISANE

 

7 marca 2015, 4 kwietnia 2015, 2 maja 2015, 6 czerwca 2015, 4 lipca 2015, 1 sierpnia 2015, 5 września 2015, 3 października 2015, 7 listopada 2015, 5 grudnia 2015


godz. 16.00 / Nieborów


Wykłady z cyklu NIEBORÓW. DZIEJE NIENAPISANE będą odbywać się przez najbliższy rok, w pierwsze soboty miesiąca, o godz. 16.00.
Będą miały charakter kameralnych spotkań we wnętrzach Pałacu w Nieborowie, a w sezonie wiosenno-letnim w Nowej Oranżerii w Nieborowie.

Prelegentami będą osobistości ze świata nauki, kultury i sztuki, związane osobiście i zawodowo z Nieborowem.

 

 

Otwarcie nowej wystawy Majoliki Nieborowskiej

Uroczyste otwarcie nowej wystawy Majoliki Nieborowskiej oraz inauguracja Roku Jubileuszowego 70-lecia Muzeum w Nieborowie i Arkadii z udziałem Pierwszej Damy, Anny Komorowskiej, Małżonki Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego

 

30 kwietnia 2015, godz. 18.00

/ Nieborów

W 1881 roku Michał Piotr Radziwiłł założył w swym majątku w Nieborowie manufakturę majoliki, która mieściła się w dworskiej oficynie. Manufakturą majoliki artystycznej kierował sprowadzony z Francji syn polskiego emigranta politycznego Stanisław Thiele, specjalista wytopu ceramiki majolikowej. Manufaktura zatrudniała pracowników i dekoratorów rekrutujących się spośród uzdolnionych młodych mieszkańców pobliskich wsi oraz uczniów warszawskiej Szkoły Rysunkowej Wojciecha Gersona. Działała bardzo wydajnie do 1885 roku, rozprowadzając swoje wyroby na znacznym obszarze Królestwa Polskiego i zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego. Ukoronowaniem działalności manufaktury była urządzona w czerwcu 1884 w Hotelu Europejskim w Warszawie wielka wystawa wyrobów majolikowych z Nieborowa, która spotkała się z dużym zainteresowaniem publiczności warszawskiej. W 1886 roku nastąpiło załamanie produkcji, spowodowane nasyceniem rynku wyrobami i zmianą gustu odbiorców. Książę odsprzedał część urządzeń Stanisławowi Thiele, który już na własną rękę, lecz z miernym skutkiem prowadził produkcję majoliki jeszcze do 1897 roku.


W okresie rozkwitu manufaktura produkowała ozdobne piece i kominki, wazony i amfory, żardiniery i wazy, talerze i drobne przedmioty o przeznaczeniu użytkowym i dekoracyjnym. Projektowaniem i dorywczym zdobieniem wyrobów zajmował się sam książę-właściciel i dyrektor Stanisław Thiele, a obok nich rzeźbiarz Sławomir Celiński, który kształtował formy modelowe. Zdobieniem zajmowali się malarze dekoratorzy, wśród których do najzdolniejszych należeli Franciszek Szewczyk, Józef Demczyński, Jadwiga Hyżycka, siostry Celina i Jakóbina Zarembianki, Julia Suska. Wyroby manufaktury nieborowskiej sygnowane były do 1885 roku znakiem fabrycznym MPR (Michał Piotr Radziwiłł) zwieńczonym mitrą książęcą, a od 1886 wiązaną sygnaturą ST (Stanisław Thiele) umieszczoną obok znaku książęcego. Od 1889 sygnatura ST była stosowana już samodzielnie. Obok tych znaków spotyka się często sygnatury malarzy dekoratorów oraz niekiedy cyfry oznaczające daty lub numery serii wyrobów.


Ceramika nieborowska produkowana była z miejscowej glinki, którą poddawano obróbce właściwej dla technologii majolikowej - czerep wypalano w temperaturze 800-900°C, po czym pokrywano glazurą cynową, zdobiono tlenkami metali i powtórnie wypalano w tzw. wielkim ogniu w temperaturze 1000-1100°C, podczas którego w szkliwo wtapiały się utleniające barwniki. Kolorystyka wyrobów określona była gamą barwną używanych do malowania tlenków metali: żelaza (czerwień), kobaltu (błękit), miedzi (zieleń), antymonu (żółć), manganu (fiolet i czerń). Formy i motywy dekoracyjne początkowo były oparte na wzorach historycznych włoskich wytwórni majolik w Castel Durante, Urbino, Faenzie, francuskich manufaktur w Nevers, Moustiers i Rouen oraz holenderskiej w Delft. Później, pod wpływem krytyki prasowej Bolesława Prusa, książę sięgnął do motywów narodowych i treści patriotycznych, czerpanych z historii Polski, z rodzinnego pejzażu oraz z życia codziennego.


W latach 1903-1906 działalność manufaktury wznowił znany rzeźbiarz i ceramik Stanisław Jagmin, który produkował nieglazurowaną ceramikę opartą na formach wykopaliskowych celtyckich i prasłowiańskich, a później nowoczesną ceramikę secesyjną z zastosowaniem wielobarwnych szkliw dekoracyjnych tzw. flambé.


We wrześniu 1982 roku, w sto lat po uruchomieniu manufaktury Michała Piotra Radziwiłła została reaktywowana działalność współczesnej wytwórni ceramiki artystycznej w Nieborowie oraz została urządzona stała wystawa majoliki artystycznej z manufaktury radziwiłłowskiej.
30 kwietnia 2015 r. otworzymy zmodernizowaną ekspozycję majoliki nieborowskiej. Przygotowanie nowej aranżacji było możliwe dzięki pozyskanej przez Muzeum dotacji w 2014 roku w konkursie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wprowadzenie w przestrzeń wystawy nowej narracji oraz stylizacji XIX-wiecznej, w interesujący sposób wyeksponowało najcenniejsze obiekty majolikowe znajdujące się w zbiorach Muzeum oraz w kościołach Diecezji Łowickiej.


Nowa wystawa obejmie następujące strefy tematyczne:


I. Historia i technologia
II. Historyczna malarnia
III. Książę Michał Piotr Radziwiłł – twórca manufaktury majolikowej
IV. Pracownia ceramiczna
V. Majolika przeznaczona do wnętrz sakralnych
VI. Inspiracje: Antyk, Europa, Wschód
VII. Wątki historyczno-patriotyczne
VIII. Wielka Wystawa Majoliki nieborowskiej w Hotelu Europejskim 1884
IX. Majolikowe przedmioty codziennego użytku na stole i w ogrodzie
X. Manufaktura mebli Michała Piotra Radziwiłła w Szpanowie


Wernisaż uświetni występ zespołu ZAGAN ACOUSTIC.


Zagan Acoustic tworzą czterej wykształceni klasycznie nietuzinkowi instrumentaliści. Każdy z muzyków wnosi do zespołu swoje indywidualne spojrzenie, wpływające ostatecznie na brzmienie całego kwartetu. Grupa powstała w 2006 roku na Akademii Muzycznej w Gdańsku z inicjatywy Joachima Łuczaka i Pawła Zagańczyka – od którego nazwiska pochodzi nazwa zespołu. W repertuarze muzyków znajdują się głównie autorskie kompozycje.


Koncert zrealizowany w ramach współpracy Warszawskiej Opery Kameralnej i Fundacji Luna Plus.

 

 

Odsłonięcie zrekonstruowanego Grobowca na Wyspie Topolowej w Arkadii

Uroczyste odsłonięcie zrekonstruowanego Grobowca na Wyspie Topolowej w Arkadii, pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Łódzkiego Witolda Stępnia.

22 maja 2015, godz. 18.00
/ Arkadia


Grobowiec na Wyspie Topolowej powstał ok. 1785 r. Autorką koncepcji Grobowca na Wyspie była księżna Helena Radziwiłłowa przy współudziale architektów Jana Piotra Norblina i Szymona Bogumiła Zuga. Forma arkadyjskiej budowli wzorowana była na grobowcu Jana Jakuba Rousseau w Ermenonville.
Pomnik zbudowano z szarego marmuru dębnickiego. Składał się z cokołu, korpusu głównego z wnęką, nakrywy z akroterionami dekorowanymi stylizowanym, płomienistym motywem roślinnym oraz marmurowej wazy w przykrywą, wieńczącej całość budowli. We wnęce była umieszczona rzeźba, przedstawiająca postać leżącej, umarłej kobiety, prawdopodobnie samej księżnej Heleny wzorowanej na posągu świętej Cecylii dłuta Stefano Maderny z 1599 roku, z kościoła na Trastevere w Rzymie.


Symboliczny Grobowiec księżnej Heleny Radziwiłłowej znajdował się na Wyspie obsadzonej topolami włoskimi, położonej w rozlewisku rzeczki Łupii-Skierniewki, usytuowanej w południowej części ogrodu arkadyjskiego.


Grobowiec był powiązany osią widokową z głównymi budowlami założenia arkadyjskiego – Świątynią Diany i Przybytkiem Arcykapłana, przebiegającą wzdłuż Murku z Hermami. Na Wyspę można było dotrzeć łodzią, która była ciągniona długą liną z przeciwnego brzegu.
Grobowiec był utrzymany w kolorystyce żałobnej, opartej na kontrastach czerni i bieli: dwukondygnacyjny korpus był zbudowany z masywnych bloków kamiennych czarnego wapienia dębnickiego, zaś rzeźba świętej i waza wieńcząca z białego marmuru. Budowę symbolicznego Grobowca Heleny Radziwiłłowej wspierał jej przyjaciel, król Stanisław August, który żywo interesował się arkadyjskimi realizacjami księżnej, m. in. użyczał jej do Arkadii swoich artystów z królewskiej rzeźbiarni na Zamku, ofiarowywał kamień do budowy artefaktów arkadyjskich.


Po śmierci księżnej Heleny w 1821 roku Arkadia stopniowo popadała w ruinę, a Grobowiec na Wyspie Topolowej był jednym z pierwszych obiektów, który uległ zniszczeniu i rozproszeniu. Zgodnie z tradycją, Grobowiec na Wyspie Topolowej miał służyć jako miejsce pochówku księżnej po jej śmierci, ale jednak do tego nie doszło i ostatnia Wojewodzina Wileńska została pochowana w kruchcie nieistniejącego już, drewnianego kościoła w Nieborowie.
W II połowie lat 70-tych na terenie ogrodu arkadyjskiego przeprowadzono prace inwentaryzacyjno-dokumentacyjne, które wykazały, iż Grobowiec na Wyspie Topolowej zachował się w rozproszeniu w zbiorach Muzeum w Nieborowie i Arkadii. Spośród sześciu elementów, z których składał się grobowiec arkadyjski, zachowało się pięć najważniejszych: rzeźba świętej Cecylii (eksponowana w Sali Białej Pałacu w Nieborowie), fragment przedni cokołu, korpus główny (rozproszone w ogrodzie w Arkadii), pokrywa z akroterionami i waza z nakrywą (magazyn Muzeum). Brakowało jedynie cokołu w kształcie trapezoidalnej bryły, wykonanej z czarnego wapienia dębnickiego.


Sama Wyspa Topolowa dzisiaj nie istnieje, lecz dokładne miejsce usytuowania Grobowca wskazuje plan Józefa Ostrowskiego z 1839 roku, co potwierdzają także wcześniejsze rysunki Norblina. Grobowiec znajdował się dokładnie w przecięciu przedłużonej osi Cyrku i osi alejki prowadzącej nad brzeg rzeczki, a biegnącej pomiędzy Przybytkiem Arcykapłana a Murkiem z Hermami. Do dnia dzisiejszego, w miejscu przecięcia obydwu osi, nad brzegiem Skierniewki, znajdowała się jedynie porzucona pokrywa z akroterionami. Grobowiec na Wyspie Topolowej jest kluczowym obiektem dla zrozumienia symboliki ogrodu arkadyjskiego, która wyraża myśl o przemijaniu losu ludzkiego i nieuchronności śmierci, nieustannie obecną w Arkadii.
W 2015 roku, po niemal 200 latach, odtworzony obiekt wraca do ogrodu arkadyjskiego.


Uroczyście odsłonięty 22 maja, w dzień imienin fundatorki, w ramach obchodów Jubileuszu 70-lecia utworzenia Muzeum w Nieborowie i Arkadii, pomoże wskrzesić dawne znaczenia i interpretacje Arkadii Heleny Radziwiłłowej.


Wydarzenie uświetni występ muzyków z Warszawskiej Opery Kameralnej.